در این مقاله وضعیت هوش مصنوعی در ایران در سال ۱۴۰۵ از سه منظر سیاستگذاری، زیست-بوم شرکتها و فرصتهای کسبوکار تحلیل شده است. چالشهای ساختاری و زیرساختی تشریح شده و راهکارهای مدیریتی برای کسبوکارها پیشنهاد شده است.
به گزارش چشم انداز هوشمند ایران، در عصر حاضر، هوش مصنوعی بهعنوان یکی از «فناوریهای پیشران» قرن بیستویکم شناخته شده است و کسبوکارها، دولتها و جوامع به سرعت در حال انطباق با آن هستند. ایران نیز، با برخورداری از نیروی انسانی تحصیلکرده، دادههای کاربران بخش دیجیتال و ظرفیت شرکتهای دانشبنیان، ضمن مواجهه با چالشهای ساختاری، در مسیر تعیین جایگاه خویش در این موج قرار دارد. مقاله حاضر با هدف ارائه چشم-اندازی جامع برای سال ۱۴۰۵ به تحلیل موقعیت ایران در حوزه هوش مصنوعی میپردازد — از سیاستگذاری و نهادسازی تا شرکتهای فعال و فرصتهای کسبوکاری — و در انتها نکات مدیریتی ویژه برای فعالان این حوزه مطرح میشود.
بخش اول: وضعیت فعلی هوش مصنوعی در ایران
دادهها و شاخصها
جایگاه ایران در شاخصهای جهانی
بر اساس گزارش «رصدنامه سیاستی هوش مصنوعی» که توسط مرکز تحقیقات مخابرات ایران منتشر شده است، ایران در شاخص آمادگی دولت برای هوش مصنوعی (Government AI Readiness Index) در سال ۲۰۲۴ رتبه ۹۱ از میان ۱۸۸ کشور را به دست آورده است.
همچنین گزارش دیگری نشان میدهد که در سال ۲۰۲۳ ایران از منظر تولید مقاله در زمینه هوش مصنوعی در رتبه ۱۷ جهان قرار داشته اما از منظر تأثیرگذاری و کاربرد نتایج در رتبه ۷۷ قرار دارد.
این دادهها نشان میدهند که اگرچه ایران ظرفیت پژوهشی مناسبی دارد، اما فاصله جدی در مرحله تجاریسازی، زیرساخت و حکمرانی وجود دارد.
تولیدات علمی و پژوهشی
بر مبنای گزارشها، در نظام دانشگاهی ایران در سال ۱۴۰۲ در مقطع دکتری ۱۷۲ نفر و در مقطع کارشناسی ارشد ۱۳۵۸ نفر با گرایشهای مرتبط با هوش مصنوعی پذیرش شده اند.
این امر نمایانگر افزایش توان آموزش و پژوهش در این حوزه است، اما چالش اصلی تبدیل این توان به محصول و بازار است.
زیرساخت، زیستبوم و شرکتها
ظرفیت شرکتهای دانش-بنیان و استارتاپها
گزارشها نشان دادهاند که تاکنون ۴۵۲ شرکت دانش-بنیان در حوزه هوش مصنوعی و هوشمندسازی در ایران ثبت شدهاند.
این عدد نشان میدهد که زیستبوم نوپای هوش مصنوعی ایران شکل گرفته است و شرکتهای کوچک و بزرگ در آن فعالیت میکنند.
با این حال، یکی از چالشهای عمده، کمبود سرمایهگذاری گسترده، حضور نیروی انسانی ماهر تجاریساز، و زیرساختهای سختافزاری و دادهای است.
زیرساخت داده، پردازش، پلتفرمها
در بهار ۱۴۰۴، اعلام شد که ایران نمونه آزمایشی یک «پلتفرم ملی هوش مصنوعی» را رونمایی کرده است که قرار است تا پایان سال کامل شود. این پلتفرم با همکاری دانشگاه صنعتی شریف طراحی شده و هدفش پردازش مدلهای بزرگ زبان و چندرسانهای، زیرساخت GPU-بیس و کار حتی در شرایط قطع اینترنت است.
همچنین خبر تأسیس نخستین «پارک هوش مصنوعی» در تهران طی دو سال آینده نیز منتشر شده است که میتواند زیرساخت فیزیکی و خدماتی برای شرکتها فراهم کند.
با وجود این اقدامات، ضعفها در زیرساخت داده، تامین سختافزار، بیمه سرمایهگذاری، مقررات و دسترسی به دادههای کلان همچنان به چشم میآید.
بخش دوم: سیاستها و حکمرانی
سیاستهای دولتی و نهادهای جدید
در حوزه سیاستگذاری، خبر از توافق «سه ضلع حکمرانی» شامل دولت، دانشگاهها و بخش خصوصی برای ساختار حکمرانی هوش مصنوعی به گوش می رسد.
علاوه بر آن، ایجاد مرکز ملی هوش مصنوعی در ایران تصویب شده است که زیر نظر رئیسجمهور فعالیت خواهد کرد و هدف آن هماهنگی زیستبوم هوش مصنوعی، استفاده از منابع ملی و نظارت بر اجرای راهبرد است.
همچنین، ایران متعهد شده است تا همکاری منطقهای در حوزه هوش مصنوعی را تقویت کند؛ وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات ایران اعلام کرده است که کشور داده و خدمات دیجیتالی قوی دارد و میتواند نقش مهمی در زنجیره ارزش منطقهای ایفا کند.
چالشها در حکمرانی هوش مصنوعی
ضعف در زیرساخت و حکمرانی
تحلیلهای محلی نشان میدهند که یکی از ریشههای عقبماندگی ایران در هوش مصنوعی، ضعف در زیرساخت دیجیتال، حکمرانی، داده و سرمایهگذاری هدفمند است.
همچنین، تدوین نقشه راه واکنش سریع لازم است: در سال ۱۴۰۰ در خبرگزاری مهر گزارش شده بود که نقشه راه توسعه هوش مصنوعی در ایران در دست تهیه است. Mehr News
تحریمها، داده و تعامل بینالمللی
تحریمهای بینالمللی همچنان مانعی برای واردات سختافزار، همکاری علمی و جذب سرمایهگذاری خارجی در بخش هوش مصنوعی هستند. این موضوع باعث شده ایران بیشتر به روشهای بومی و داخلی اتکا کند و در برخی زیرشاخهها، سرعت توسعه کاهش یابد.
از سوی دیگر، تعامل با شرکتهای جهانی و انتقال فناوری محدود شده و این موضوع در بلندمدت میتواند مانع رقابتپذیری بینالمللی ایران شود.
بخش سوم: شرکتهای فعال و فرصتهای کسبوکار
نمونههای شاخص شرکتها و خدمات
اگرچه فهرست جامع شرکتها در حوزه هوش مصنوعی ایران هنوز منتشر نشده است، اما ما میدانیم که صدها شرکت دانش-بنیان فعال هستند و برخی روی بینایی ماشین، پردازش زبان طبیعی، خدمات داده و پلتفرمهای هوشمند تمرکز کردهاند. (به عنوان مثال گزارشهای ثبت شده ۴۵۲ شرکت دانش-بنیان) Tasnim News+1
در فضای کسبوکار ایران، شرکتهایی که بتوانند خدمات هوش مصنوعی را به صنعت، بانکداری، سلامت، و تجارت الکترونیک عرضه کنند، موقعیت بسیار مناسبی دارند — به ویژه در شرایطی که مشتریان داخلی به دنبال بهبود کارایی، کاهش هزینه، تحلیل داده و تصمیمگیری هوشمند هستند.
فرصتهای کسبوکاری در بازار ایران
صنعت، سلامت، تجارت الکترونیک
در صنعت: استفاده از هوش مصنوعی برای بهینهسازی تولید، نگهداری پیشبینیشده، تحلیل دادههای تولید، مدیریت زنجیره تأمین.
در سلامت: خدمات تشخیصی هوشمند، تحلیل تصاویر پزشکی، پایش سلامت از راه دور، که میتواند در ایران با توجه به نیازها و ظرفیتهای بومی، رشد یابد.
در تجارت الکترونیک: شرکتهایی مثل دیجیکالا، اطلس رول و تاکسیهای اینترنتی حجم داده و فرصت مناسبی برای تحلیل داده و هوشمندسازی گردش کار دارند. وزیر ارتباطات نیز اذعان کرده است که ایران داده کاربران گسترده دارد.
توصیههای مدیریتی برای شرکتها
۱. تمرکز روی مسأله و منطقه بومی: شرکتها بهتر است با مسألهای مشخص (مثلاً نگهداری پیشبینیشده در صنعت نفت، یا تحلیل تصاویر پزشکی فارسی) وارد شوند و راهکار بومی طراحی کنند.
۲. شراکت و شبکهسازی: همکاری با دانشگاهها، مراکز پژوهشی و نهادهای دولتی برای تأمین داده، آزمایشگاه و سرمایهگذاری.
۳. استراتژی داده: طراحی زیرساخت داده و مدل کسبوکار مبتنی بر داده بسیار مهم است — دادههای بومی، حفظ حریم خصوصی، بهرهبرداری از فضای کاربران ایرانی.
۴. مدل درآمدی روشن: شرکتها باید مدلهای درآمدی روشن برای خدمات هوش مصنوعی طراحی کنند — خدمات اشتراکی، پلتفرم، پروژههای سفارشی.
۵. تمرکز بر مقررات و اخلاق: با توجه به سیاستگذاریهای در حال شکلگیری، رعایت مقررات، شفافیت در الگوریتمها، حفظ حریم خصوصی مشتریان و شفافیت در داده مهم است.
نتیجهگیری
به گزارش iqbi، در مجموع، ایران در حوزه هوش مصنوعی ظرفیتهای مناسبی دارد: نیروی انسانی، داده کاربران، تعداد شرکتهای دانش-بنیان، و اراده حکومتی برای توسعه این فناوری. اما چالشهای جدی نیز وجود دارد: ضعف زیرساختها، تحریمها، حکمرانی ناپایدار، مدلهای تجاری ضعیف و فاصله میان پژوهش و تجاریسازی.
برای سال ۱۴۰۵، اگر ایران بتواند ساختار حکمرانی را تثبیت کند، سرمایهگذاری را افزایش دهد، زیرساخت داده را فراهم کند و شرکتهای هوش مصنوعی را به مسیر بازار و کسبوکار واقعی متصل نماید، میتواند جایگاه خود را در منطقه ارتقا دهد و به یکی از بازیگران کلیدی زیست-بوم هوش مصنوعی در خاورمیانه تبدیل شود. از منظر کسبوکار، شرکتها و مدیران باید آماده باشند تا سریع به سمت خدمات هوشمند، دادهمحور و مبتنی بر هوش مصنوعی حرکت کنند — در غیر این صورت خطر عقبماندگی وجود دارد.
پرسشهای متداول (FAQ)
۱. ایران اکنون در چه رتبهای از جهان در حوزه هوش مصنوعی قرار دارد؟
بر اساس گزارش مرکز تحقیقات مخابرات ایران، ایران در شاخص آمادگی دولت برای هوش مصنوعی سال ۲۰۲۴ رتبه ۹۱ از ۱۸۸ کشور را دارد.
همچنین رتبه ایران در تولید مقاله هوش مصنوعی حدود ۱۷ است، اما تأثیرگذاری و تجاریسازی مقالات تا رتبه حدود ۷۷ جهان است.
۲. دولت ایران چه سیاستها و نهادهایی برای هوش مصنوعی ایجاد کرده است؟
دولت ایران نمونه اولیه پلتفرم ملی هوش مصنوعی را در مارس ۲۰۲۵ رونمایی کرده است که قرار است تا مارس ۲۰۲۶ کامل شود.
همچنین مجلس ایران مرکز ملی هوش مصنوعی را تصویب کرده است که زیر نظر رئیسجمهور فعالیت خواهد کرد.
۳. شرکتهای هوش مصنوعی در ایران چه فرصتهایی دارند؟
شرکتها میتوانند در حوزههای صنعت (بهینهسازی تولید)، سلامت (خدمات هوش مصنوعی پزشکی)، تجارت الکترونیک (تحلیل داده کاربران، توصیه هوشمند) فعالیت کنند. با توجه به ظرفیت دادهمحور ایران و رغبت دولت به هوش مصنوعی، فرصت برای راهاندازی خدمات تجاری وجود دارد.
۴. مهمترین چالشهای هوش مصنوعی در ایران چیست؟
چالشها شامل: ضعف زیرساختهای سختافزاری و دادهای، تأخیر در حکمرانی و مقررات، تحریمهای بینالمللی، فاصله میان پژوهش و محصول، و مدلهای تجاری ناپایدار است.
۵. چه توصیههایی برای مدیران کسبوکار در حوزه هوش مصنوعی در ایران وجود دارد؟
مدیران باید: مسأله بومی را هدف قرار دهند، تیم داده و تکنولوژی را تقویت کنند، با دانشگاه و پژوهشکده همکاری کنند، مدل درآمدی واضح تعریف نمایند، و توجه ویژهای به مقررات، شفافیت و اخلاق هوش مصنوعی داشته باشند.
